Turkestaans zenegroen

Ik weet het: het bestaat (nog) geen officiële naam voor Ajuga turkestana in het Nederlands of zelfs in het Engels. In Engelstalige landen kom je soms Turkistan bugleweed tegen, dat vertaald kan worden als 'Turkestaans kruipend zenegroen'. In de Nederlandse literatuur wordt volstaan met 'Turkestaans zenegroen' en die benaming zullen we hier maar blijven gebruiken. In Nederland is kruipend zenegroen (Ajuga reptans) een inheems broertje van Turkestaans zenegroen.

Voor de ingewijden: Turkestan is het oorspronkelijke woongebied van Turkse volkeren dat zich van Centraal-Azië uitstrekt tot in West-China en dat de huidige voormalige Sovjetstaten Kazachstan (deels), Kirgizië, Turkmenistan en Oezbekistan omvat. Het aangrenzende autonome gebied Xinjiang werd vroeger wel als Oost-Turkestan of Chinees Turkestan aangeduid. Het zijn restanten van het Ottomaanse Rijk.

Turkestaans zenegroen is een meerjarige kruidachtige plant die een hoogte bereikt van 40 tot 60 centimeter. De plant wordt doorgaans aangetroffen in populaties van 10 tot 300 exemplaren. De bladeren zijn elliptisch-langwerpig van vorm, recht en met een spitse punt. De plant bloeit tussen mei en juni. De roze bloemen zijn klein en bevinden zich in de oksel van twee bladeren. De vrucht verschijnt tegen het einde van mei en bestaat uit vier nootjes.

Turkestaans zenegroen is inheems in het Pamir-Alay-gebergte van Centraal-Azië, met name in de regio Surxondaryo in Oezbekistan, al is de soort ook waargenomen in de laaglanden van Zuid-Tadzjikistan. Hij groeit in rotsachtige kleigrond tot een hoogte van ongeveer 2000 meter.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Ajuga, is een verbasterde vorm van het Latijnse woord abigo, wat 'wegdrijven' of 'afdrijven' betekent en het gebruik van het plantengeslacht beschrijft. Het werd namelijk ooit toegepast om een abortus op te wekken. Het tweede deel, turkestana, betekent '(uit) Turkestan'.

Van zijn Nederlandse familielid, kruipend zenegroen, werd al gemeld dat men vroeger meende dat het enkele gezondheidsvoordelen had. Denk aan gangreen, zweren, verstuikingen, fistels, netelroos, gezwollen levers, katers en kaalheid.

En jawel, ook Turkestaans zenegroen wordt in verband gebracht met voordelen voor je gezondheid. Er bestaat echter geen betrouwbaar wetenschappelijk onderzoek dat die gezondheidsvoordelen bewezen heeft.

Bodybuilders zijn er echter van overtuigd dat Turkestaans zenegroen hen helpt om spiermassa op te kweken. Het plantje bevat enkele ecdysteroïde-derivaten, waaronder turkesteron, maar het is onduidelijk of deze anabole effecten hebben bij zoogdieren en er is geen duidelijk bewijs voor effecten op de spieren. Sommige voorstanders beweren dat het de spiergroei bevordert en het herstel verbetert, hoewel een studie uit 2024 concludeerde dat vier weken suppletie met 500 mg turkesteron geen invloed had op de lichaamssamenstelling bij actieve, gezonde mannen en vrouwen ('Four weeks of supplementation with 500 mg of turkesterone did not affect body composition in active, healthy males and females')[1]. Het is dus gewoon geld-uit-je-zak-klopperij.

[1] Antonio et al: A Preliminary Investigation of Turkesterone: It’s Not Deca in Research in Health and Medicine - 2024